Εδώ και αρκετό καιρό στην Ελλάδα, το θέμα του ψηφιακού μετασχηματισμού στους δήμους παραμένει στην επικαιρότητα, ίσως πιο έντονα απ’ ό,τι παλιότερα. Δεν είναι λίγες οι τοπικές αρχές που προσπαθούν να κρατήσουν το βήμα της τεχνολογίας, υπό πίεση, κυρίως, από γραφειοκρατικά και οικονομικά εμπόδια.
Έχει αναφερθεί (το ICTplus γράφει σχετικά) πως πάνω από το 90% των ελληνικών δήμων αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες στην υιοθέτηση πρακτικών ψηφιακής διακυβέρνησης, κυρίως επειδή τους λείπει αρκετό προσωπικό με την αντίστοιχη τεχνογνωσία. Είναι λάθος να φανταζόμαστε πως όλα αφορούν μόνο καινούργιες ψηφιακές υπηρεσίες. Αυτές οι αλλαγές, ή πιο σωστά απόπειρες αλλαγών, αγγίζουν αρκετά κομμάτια της καθημερινής ζωής, από τυπικές φορολογικές υπηρεσίες μέχρι τα online καζίνο, τα οποία επηρεάζονται από τη γενικότερη δυναμική της ψηφιακής μετάβασης στον δημόσιο χώρο.
Έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού και τεχνογνωσίας
Μεγάλο κομμάτι των δήμων φαίνεται να παλεύει με, θα λέγαμε, σημαντικά ελλείμματα σε εξειδικευμένο προσωπικό που θα χειρίζονταν τον σχεδιασμό και την υλοποίηση ψηφιακών project. Είναι αξιοσημείωτο ή ίσως και λίγο απογοητευτικό πως μόλις το 12% των ΟΤΑ δηλώνουν ότι έχουν τεχνολογικά καταρτισμένο προσωπικό υπεύθυνο για τον ψηφιακό μετασχηματισμό, τουλάχιστον σύμφωνα με το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης.
Η όποια σοβαρή προσπάθεια επανεκπαίδευσης ξεκίνησε το 2022, βασιζόμενη κυρίως σε ευρωπαϊκά προγράμματα· τότε, λέγεται ότι πάνω από 8.000 υπάλληλοι εκπαιδεύτηκαν σε βασικές ψηφιακές δεξιότητες, σε συνεργασία με το Εθνικό Δίκτυο Υποδομών Τεχνολογίας και Έρευνας. Αλλά η συνέχιση αυτού του ρυθμού ενδέχεται να αποδειχθεί δύσκολη, ιδίως χωρίς σταθερές εκπαιδευτικές δομές.
Το παράδοξο είναι πως, παρ’ όλα αυτά, εξειδικευμένοι συνεργάτες παραμένουν ελάχιστοι σε κάθε δήμο (η ΚΕΔΕ το έχει περιγράψει ως ένα από τα βασικά προβλήματα των τελευταίων ετών). Αυτά τα κενά δεν φαίνεται να επηρεάζουν μόνο την εσωτερική λειτουργία· συχνά μεταφράζονται και στην πραγματική ποιότητα των υπηρεσιών που τελικά φτάνουν στους πολίτες.
Γραφειοκρατικά εμπόδια και ανάγκη δομής στην ψηφιοποίηση
Το διοικητικό σκηνικό είναι περίπλοκο, και μάλλον πιο βαρυφορτωμένο απ’ όσο θα ήλπιζε κανείς. Η ενσωμάτωση νέων λύσεων σκοντάφτει επανειλημμένα σε κανονισμούς και χρονοβόρες διαδικασίες. Πάρτε για παράδειγμα την “Πρόσκληση 01 Ψηφιακός Μετασχηματισμός ΟΤΑ” του ΕΣΠΑ 2021–2027: παρόλο που ενεργοποιήθηκε τον Μάιο 2023, μέχρι τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς μόνο το 18% των έργων είχε αρχίσει πραγματικά να υλοποιείται.
Δεν λείπουν δυσκολίες ούτε στους μικρούς, νησιωτικούς δήμους, και, θεωρητικά τουλάχιστον, εκεί θα ήταν πιο εύκολο να δουλέψει η τεχνολογία, λόγω της μικρότερης κλίμακας. Αντί για οργανωμένη μετάβαση παρατηρείται συχνά μια «μεταφορά χάους»: αρχεία και δεδομένα βρίσκουν τον δρόμο στο cloud χωρίς σαφή σειρά ή επεξεργασία, απλά για να «υπάρχουν» εκεί.
Εντούτοις, το ενδιαφέρον που παρατηρείται σε τομείς όπως τα online καζίνο, όπου η μετάβαση στο ψηφιακό περιβάλλον υπήρξε ταχύτατη, δείχνει πως η πράξη προηγείται συχνά της δημόσιας διοίκησης ως προς την υιοθέτηση τεχνολογίας. Μπορεί να χρειάζεται χρόνος, αλλά η σταδιακή διασύνδεση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στον δρόμο προς την ψηφιοποίηση, ίσως να αρχίσει να αποδίδει καρπούς μεσοπρόθεσμα. Πάντως είναι νωρίς για σίγουρα συμπεράσματα.
Χρηματοδότηση και ασφάλεια δεδομένων
Αν υπάρχει ένα θέμα που συμβαδίζει σχεδόν «αρμονικά» με κάθε προσπάθεια για αλλαγή, αυτό θα ήταν η χρηματοδότηση. Το ΕΣΠΑ, όπως ακούγεται συχνά, προσφέρει μια κάποια ανάσα, αλλά η έλλειψη συνέχειας αποτελεί πρόβλημα, οι διαθέσιμοι πόροι εξαρτώνται τελικά από το μέγεθος του κάθε δήμου.
Στα μεγάλα αστικά κέντρα, στοιχεία της ΕΕΤΑΑ δείχνουν ότι πάνω από το 60% των επενδύσεων ολοκληρώνονται εγκαίρως. Στην περιφέρεια, όμως, οι καθυστερήσεις ξεπερνούν το 35%. Παράλληλα, δεν είναι λίγες οι ψηφιακές εφαρμογές που βρίσκονται εγκαταλελειμμένες λόγω γραφειοκρατικών ή διαδικαστικών κωλυμάτων.
Αν πάμε στην ασφάλεια, το τοπίο γίνεται ακόμα πιο απαιτητικό. Έχει αυξηθεί κατά 28% ο αριθμός των κυβερνοεπιθέσεων το 2023 στην τοπική αυτοδιοίκηση (τουλάχιστον βάσει GRNET), στοιχείο που κάνει πλέον τη συμμόρφωση με τα διεθνή πρότυπα και τα ασφαλή λογισμικά σχεδόν υποχρεωτική. Αυτή η στροφή σε ισχυρότερες ψηφιακές υποδομές δείχνει να προχωρά, αλλά ο κίνδυνος και πάλι δεν έχει εξαφανιστεί, ιδιαίτερα για τους μικρότερους δήμους που έχουν και λιγότερους πόρους.
Ευκαιρίες και αλλαγές από νέες τεχνολογίες
Από την άλλη μεριά, τα νέα εργαλεία φέρνουν μαζί τους και αρκετές ευκαιρίες, τουλάχιστον στο επίπεδο του δυναμικού. Τεχνητή νοημοσύνη, IoT, πλήθος ανοιχτών δεδομένων μπορούν να βελτιώσουν υπηρεσίες, πιο γρήγορα από όσο φανταζόμασταν ίσως πριν λίγα χρόνια.
Για παράδειγμα, πιλοτικές εφαρμογές του digital twin σε δήμους όπως Αγ. Παρασκευή και Καλαμάτα (από το 2023 και μετά) δοκιμάζουν λύσεις για συγκοινωνία, διαχείριση ενέργειας και την αντιμετώπιση έκτακτων περιστατικών. Επιπλέον, προσδίδεται ιδιαίτερο βάρος στη δημιουργία ενιαίου marketplace για δράσεις, κυρίως για να ενισχυθεί η ενεργειακή αναβάθμιση, να δοθεί περισσότερο έδαφος στη συμμετοχή των πολιτών και, κάπως δειλά, να αυξηθεί η διαφάνεια στις αποφάσεις.
Πολλοί ειδικοί προτείνουν πως ένα ασφαλές blockchain για όλα τα σημαντικά δεδομένα ίσως αποτελεί το επόμενο, απαραίτητο βήμα στην αξιοποίηση της όλης ψηφιακής μετάβασης. Αυτές οι τάσεις είναι ήδη συνδεδεμένες με μεγαλύτερα, ευρωπαϊκά projects για smart cities, αν και, φυσικά, η προσαρμογή δεν γίνεται σε ένα βράδυ.
Μεταφορές τεχνογνωσίας και κεφάλαια από το Ταμείο Ανάκαμψης, τουλάχιστον στα χαρτιά, δημιουργούν κάποιες δυνατότητες για νέα αντίληψη και σχεδιασμό περισσότερο βιώσιμων ή διαλειτουργικών ψηφιακών υπηρεσιών. Ωστόσο, η πραγματική αλλαγή συνήθως αποδεικνύεται λιγότερο γραμμική απ’ ό,τι προγραμματίζεται.
