Κείμενο: Γιάννης Π. Πλιούκας
Ψηφιακή Επιμέλεια: Χρήστος Καραστέργιος
Θιρίζιτει αλουνίζιτει
Του κλικ’ να μι κανιτει
Θιρίζιτει αλουνίζιτει
Δωστει κι με του κλικ’
Αυτό κατά την τοπική παράδοση ήταν το τραγούδι των τζιτζικιών που άκουγαν οι γεωργοί όταν ξαπόσταιναν από το μόχθο του θέρου και του αλωνίσματος κάτω από τα δέντρα. Από τα τζιτζίκια λοιπόν πήρε το όνομα του το «τζούτζουρα του κλικ’» γνωστό σε όλες τις παλιές γεωργικές οικογένειες και όχι μόνο.
Με το πρώτο αλεύρι της σοδειάς οι νοικοκυρές έφτιαχναν, τραγουδώντας τους παραπάνω στοίχους, μια ζύμη από την οποία έπλαθαν μακρόστενα ψωμιά τις γνωστές φτούλες. Οι άριστες νοικοκυρές που ήταν μαστόρισσες στην κουζίνα έκαναν την ζύμη αυτή φτασμύτκο (εφτάζυμο) χρησιμοποιώντας προζύμι φτιαγμένο από ρεβίθια. Θα έπρεπε να είναι τέλεια μαστόρισσα λοιπόν για να φτιάξει φτούλες και τ’ τζούτζουρα του κλικ’ από φτασμύτκο γιατί διαφορετικά «δεν ήταν ούτι για τα σκλιά».
Τις φτούλες τις μοίραζαν κυρίως σε οικογένειες που δεν είχαν σχέση με την γεωργική παραγωγή και «το ψωμί το είχαν πολύ μετρημένο», για να φαν και ευχηθούν. «Να στει γηροί και του χρον», «καλή σουδιά να χτει», «ένα να σπέρνιτει χίλια να θιριζιτει» ήταν μερικές από τις ευχές που έδιναν και ήταν πάντα καλοδεχούμενες.
Με ένα μέρος από αυτή τη ζύμη οι νοικοκυρές έφτιαχναν τ’ τζούτζουρα του κλικ’. Δυο στρόγγυλες κουλούρες ουσιαστικά, μια μεγαλύτερη και μια μικρότερη. Η μεγάλη συμβόλιζε τη γεωργική χρονιά που έφυγε και η μικρή τη χρονιά που έρχεται.
Τις κουλούρες τις έβαζαν σε ένα σινί ταψί, εξωτερικά την μεγάλη και εσωτερικά τη μικρή. Με ένα πιρούνι ή μαχαίρι έκαναν διάφορα κεντίδια – στολίδια πάνω στη ζύμη, συνήθως σταυρούς και κλαδάκια αλλά και διάφορα άλλα ανάλογα με την καλλιτεχνία της κάθε νοικοκυράς.
Μόλις ψηνόταν οι κουλούρες οι νοικοκυρές με γειτόνισσες – φίλες και παιδιά έπαιρναν την μεγάλη και πήγαιναν σε ένα πηγάδι. Έκαναν τον σταυρό τους, έκοβαν ένα κομμάτι και το έριχναν μέσα στο πηγάδι δίνοντας ευχές. Το υπόλοιπο το έκοβαν σε κομμάτια και το μοίραζαν σε όλους όσους ήταν εκεί γύρω και κυρίως σε παιδιά.
Τη μικρή κουλούρα την ξαναέβαζαν στο φούρνο για να γίνει παξιμάδι. Μετά την στόλιζαν με κλωστές, κορδέλες, λουλούδια, ρόδι για καλή γεωργική χρονιά, σκόρδο για το κακό μάτι και ένα μπουκαλάκι αγιασμό. Όταν τελείωνε ο στολισμός ο νοικοκύρης έπαιρνε το κλικ’ και το κρεμούσε σε ένα καρφί σε ένα τοίχο του σπιτιού, συνήθως στη σάλα όπου ήταν χώρος συγκέντρωσης της οικογένειας αλλά και των μουσαφιρέων.
Εκεί στον τοίχο έμενε το κλικ’ μέχρι την εποχή του ζευγαρίσματος ή πιο γνωστά του οργώματος (ζευγάρισμα το έλεγαν γιατί χρησιμοποιούσαν ένα ζευγάρι βόδια για το όργωμα). Τότε ο νοικοκύρης – ζευγάς το έπαιρνε και το έκοβε στα δυο. Έβρεχε το ένα κομμάτι με τον αγιασμό και αφού έτρωγε αυτός λέγοντας ευχές, έδινε να φάνε και τα βόδια. Το άλλο μισό το θρυμμάτιζε σε μικρά κομματάκια και μαζί με τον υπόλοιπο αγιασμό το έριχνε στα χωράφια τα οποία επρόκειτο να ζευγαρίσει και να σπείρει. Τα υπόλοιπα «στολίδια», σκόρδο, ρόδι, λουλούδια, κλωστές, κορδέλες τα είχε πάντα μαζί του μέσα στον ντορβά του σε όλη τη διάρκεια του ζευγαρίσματος και της σποράς. Όταν κι αυτά τελείωναν τα έκανε κομματάκια και τα σκόρπιζε στα σπαρμένα χωράφια. Το σκόρδο για το κακό μάτι και το ρόδι για να είναι τα στάχια σφιχτά και γεμάτα σπόρια όπως κι αυτό.
Τ’ τζουτζουρα του κλικ’ ήταν ένα από τα έθιμα που οι παλιές γεωργικές οικογένειες τηρούσαν πιστά. Αλλά και ένα γεγονός που όλη η γειτονιά περίμενε με ανυπομονησία. Αν η νοικοκυρά αργούσε να το φτιάξει όλοι ρωτούσαν «πότι μαρή θα κάντει τ’ τζούτζουρα του κλικ να φάμει κι μεις κανά κουμματούδ φτούλα»;
Δυστυχώς όλα αυτά πλέον υπάρχουν μόνο στις αναμνήσεις των παλιών ανθρώπων που έζησαν αυτές τις εποχές και οι νέοι τα γεύονται και τα γνωρίζουν μόνο μέσα από διηγήσεις.
Θα ήθελα να ευχαριστήσω για αυτό το ταξίδι στο χρόνο, που μου έδωσε μια μικρή γεύση από φτούλα και τ’ τζούτζουρα του κλικ’ ,τις κυρίες Μπάντη Κασσάνδρα, Ναούμ- Μπάντη Ρούλα και Λιάκου Καίτη.
Δημοσιεύθηκε στο 14ο τεύχος του περιοδικού «Κύτταρο Ιερισσού»
Κεντρική φώτο: Από τις γεωργικές θερινές εργασίες. Ιερισσός δεκαετία του ’50 [φωτογραφία του Λάκη Παντελή]